ARTYKUŁ · ARTDHD
Mandala – koło szczęścia dla dużych i małych
Dwumiesięcznik „Przyjaciel” nr 1/2013 i blog ArtDHD, wrzesień 2012 i marzec 2013 · wersja zredagowana
Wiek przedszkolny
Skąd pochodzi mandala, dlaczego kształt koła tak na nas działa i jak tworzyć mandale razem z dzieckiem. Na końcu ćwiczenie krok po kroku i szablony do pobrania.
Dzieci są jak nasiona, które posialiśmy. Musimy je karmić tak, aby wyrosły na zdrowych, silnych i wypełnionych miłością.
Fran D. Rosen-Sawer, Bonnie M. Maltby, „Joga i medytacja dla dzieci”
Czym jest mandala
Słowo mandala pochodzi z sanskrytu i oznacza koło, wszechświat, centrum, święty krąg lub koło życia. To jeden z najstarszych religijnych symboli ludzkości. Wyznacza granice naszej wewnętrznej osobowości. Symbolizuje całość, w tym zewnętrzne i wewnętrzne siły istnienia. Reprezentuje makrokosmos i mikrokosmos. C.G. Jung, twórca psychologii głębi, kojarzył mandalę z jaźnią, czyli centrum osobowości.
To szczególny rysunek, który odkrywa nas samych i pozwala zatrzymać się w naszym „centrum”. To także niezwykłe narzędzie, które pomaga poznawać siebie. Bezpieczną granicę dla tych poszukiwań wyznacza koło. W tym kształcie ujawniają się nasze emocje i przybierają różne formy graficzne, od prostych figur po skomplikowane barwne kolaże.
Dlaczego koło?
Dlaczego przypisujemy mandali taką siłę? Koło to kształt organiczny. Rozwijamy się w łonie matki z okrągłej komórki jajowej. Dojrzewamy w kulistej formie, rodzimy się i żyjemy na okrągłej planecie. Słońce krąży po kolistej orbicie, a kiedy spojrzymy w głąb materii, znajdziemy atomy krążące kolistymi ruchami. Może dlatego tak żywo reagujemy na kształt koła? Koło, nieskończona pętla, ma moc dawania spokoju i radości.
Dawniej żyliśmy w rytmie, który da się przedstawić jako koło. Pory roku, Słońce i Księżyc, dzień i noc, czuwanie i sen: tę aktywność regulowało światło słońca. Przemienność dnia i nocy, zmieniający się księżyc i rytm pór roku opierają się na idei koła. Przy ognisku siadaliśmy w kole.
Mandala w kulturach świata
Mandalę znają kultury całego świata. Pojawiła się już w paleolicie w formie magicznego kręgu. Odnajdujemy ją na planach starożytnych świątyń i w średniowiecznych kościołach w postaci okrągłych labiryntów, które przedstawiały pielgrzymkę do Jerozolimy. W kościołach katolickich jej kształt powtarzają witraże, rozety. W architekturze przykładem są Panteon na Polu Marsowym, kopuła Bazyliki św. Piotra w Rzymie, a w Polsce kopuła Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu.
W buddyzmie tybetańskim mandala ma postać koła i kwadratu, symbolizuje życie w harmonii i ułatwia kontemplację. Najbardziej znane są mandale sypane. Ten duchowy rytuał pokazuje tymczasowość i przemijalność życia. Dziś mnisi tybetańscy tworzą je jako symbol pokoju i przyjaźni. Takie mandale służą do medytacji i należą do najpiękniejszych form sztuki ornamentalnej na świecie.
Mandala według Junga
Myślę, że ogromną wiedzę o mandalach zebrał C.G. Jung. Doszedł do wniosku, że mandala tworzona intuicyjnie jest obrazem naszej psychiki w postaci kolorowych form geometrycznych i ornamentalnych. Pokazuje życie wewnętrzne i zewnętrzne: pragnienia, lęki, oczekiwania, choroby, ideały.
Mandala znalazła zastosowanie w arteterapii, szczególnie przy dolegliwościach somatycznych. Bywa też wewnętrznym rytuałem oczyszczenia, kiedy chcemy wprowadzić porządek w swoje życie. Jej główna siła tkwi w skupieniu uwagi i zawężeniu pola widzenia. Znikają myśli o bieżących sprawach, o świecie pełnym sloganów i reklam, o naszych schematach myślenia. Pracując z mandalą, wchodzimy w świat przypominający symboliczną dziecięcą grę z samym sobą. „Jednak przede wszystkim istotne jest ukojenie płynące z samego aktu spontanicznego wyrażania swojej osobowości, do czego dochodzi podczas tworzenia, a na co w innych sytuacjach życia dorosłego człowieka często nie ma miejsca” (Wiesław Karolak, „Mandale. Twoje mandale”).
Zalety tworzenia mandali
Coraz częściej wykorzystujemy tworzenie mandali w edukacji, w pracy z dziećmi i młodzieżą. Jak uspokoić rozrabiakę? Czy warto ćwiczyć koncentrację u dzieci?
Tworzenie mandali:
- relaksuje i wycisza emocje,
- zmniejsza lęki i napięcia,
- uczy koncentracji i wytrwałości w działaniu,
- usprawnia motorykę dłoni dziecka,
- kształci zdolności manualne,
- pobudza kreatywność,
- kształci pamięć wzrokową,
- w odmianie dydaktycznej pomaga poznać i utrwalić cyfry oraz litery alfabetu.
Jak wygląda mandala?
Mandalę tworzy koło i jego centralny punkt, z którego wyłaniają się inne formy. Mogą to być figury geometryczne, cyfry, liczby, kwiaty, najróżniejsze linie, plamy i inne kształty, jakie podpowiada nam intuicja. Znamy mandale o różnych funkcjach: dydaktyczne, o których wspomniałam wyżej, ale też uzdrawiające, mandale mądrości, radości, szczęścia, spokoju czy oczyszczenia.
Od czego zacząć?
Proponuję ćwiczenie cierpliwości i świetną wspólną zabawę z dzieckiem. Oczywiście zachęcam też do samodzielnej pracy z mandalą i do dialogu z własnym wnętrzem. To inny sposób spędzenia czasu i odpoczynku po całym dniu czy tygodniu.
Tworząc z dzieckiem, najpierw przygotujmy miejsce. Możemy włączyć ulubioną muzykę i przygotować czyste kartki oraz przybory do rysowania. Na początek wystarczą kredki i wyobraźnia. Będzie to praca spontaniczna. Rodzic lub opiekun rysuje koło, a potem zachęca dziecko, żeby wprowadziło do niego jakieś kształty. Możemy sami zacząć od kształtu albo koloru, zaznaczyć kropką środek mandali i dać się ponieść wyobraźni. Starsze dziecko może tworzyć mandale samodzielnie. Pamiętajmy, że nie ma złych mandal. Każda jest twórczą wypowiedzią autora. Kolory i formy powinien podpowiadać instynkt, dlatego tak ważne jest rozbudzenie intuicji. Jak ją rozbudzić u dziecka? Tworząc mandale razem. Obserwujmy dzieci podczas zabawy, bo właśnie ta zabawa jest niczym innym jak byciem tu i teraz. To radość chwili.
Kiedy wracamy z pracy, mamy ochotę po prostu odpocząć, a dziecko domaga się kontaktu, jest żywe i pełne energii. Wykorzystajmy ten zapał. Wystarczą papier, kredki, pisaki, plastelina, ścinki z gazet, farby, a nawet ryż, który można zabarwić na kolorowo. Do dzieła! Można też skorzystać z gotowych szablonów, które można pobrać pod artykułem.
Nie poganiajmy. Im młodsze dziecko, tym trudniej mu się dłużej skupić, dlatego malujmy razem. Może z tego powstać ciekawa historia, która w przyszłości będzie miłym wspomnieniem. To po prostu zabawa, wspólnie spędzony czas, relaks. Przy okazji uczymy dziecko nazw kolorów i poznajemy jego ulubione barwy i kształty. Starszym dzieciom i młodzieży można zaproponować trudniejsze techniki: farby, kolaż czy barwiony ryż.
Zachęcam też do stworzenia mandali pozytywnych emocji. Taki obraz możemy powiesić nad łóżkiem. Kiedy jest nam smutno, wystarczy jedno spojrzenie na mandalę, taka emocjonalna winda do szczęśliwości. Nasze ciało pamięta proces tworzenia mandali i warto z tego korzystać. To refleksja, autoekspresja i twórcze narzędzie do skupienia i pobudzenia umysłu, podróż w głąb siebie. Mandala wspiera procesy zdrowienia przez formy i kolory, które układają się we wzór dający obraz pozytywnej energii, szczęścia i spokoju.
Nasze mandale
Razem z córką stworzyłyśmy kilkanaście rysunków „w kole”. Córka narysowała domek, a ja dorysowałam „drzewo sercowe”. Jak widać na obrazkach, kształt serca przypadł jej do gustu i stał się motywem przewodnim naszej wspólnej zabawy. Dorysowała kolejne serca, pojawiły się też listki, a narysowane kształty wypełniała kolorem. W mojej wyobraźni pojawiła się jeszcze huśtawka, którą zawiesiłam na naszym „sercowym drzewie”. Przy drugim rysunku pozwoliłam córce narysować koło. I właściwie wyszła nam „rybka” 😉
Mandale, które narysowałyśmy razem z córką.
Zachęcam do takiego wspólnego rysowania. Pozwala rozładować lęki i niepokoje związane z codziennymi doświadczeniami w domu, w przedszkolu, w kontaktach z rówieśnikami, rodzeństwem i dorosłymi. To doskonały sposób, żeby dotrzeć do dziecka i dowiedzieć się, czym się w tej chwili interesuje i które motywy zapadły mu w pamięć.
A interpretacja?
Po skończeniu mandali ustalamy jej górę i dół i cieszymy się wrażeniem, jakie na nas robi. Możemy sięgnąć głębiej i spróbować ją zinterpretować, choć na początku tego nie zalecam. Owszem, istnieją zasady interpretacji kolorów i kształtów, a powszechne symbole, czyli archetypy, warto poznać. Ten proces wymaga jednak głębokiej znajomości symboliki barw, kształtów i liczb, a przede wszystkim dużej intuicji.
Każdy kolor ma swoją energię. Z punktu widzenia fizyki to długość fali, która wpływa na nas na poziomie fizycznym, mentalnym, emocjonalnym i duchowym. Kolor możemy wybierać świadomie albo intuicyjnie. Na przykład niebieski dla uspokojenia i obniżenia ciśnienia krwi, żółty dla pobudzenia, albo kolor, który kojarzy nam się z ulubionym zajęciem, ze stanem emocjonalnym czy z głęboko zapamiętanym wydarzeniem, którego wspomnienie przynosi falę radości.
Pamiętajmy, że podświadomość porozumiewa się z nami naszym własnym językiem i każdy twórca mandali ma swój własny język symboli. Dla każdego mogą one znaczyć coś innego. Dla mnie mandala ma wymiar holistyczny. Cenię ją za to, że przywraca równowagę między tym, co duchowe, a codzienną rzeczywistością. To podpis pełen energii i własnej historii.
Warto przeczytać?
Doskonałym źródłem do zgłębienia tematu jest między innymi książka Susanne F. Fincher „Kreatywna mandala”. Polecam też prace Wiesława Karolaka, autora projektów artystycznych realizowanych z dziećmi i młodzieżą, szczególnie „Mandale. Twoje mandale”, oraz pracę C.G. Junga „Mandala. Symbolika człowieka doskonałego”.
Zabawy
- Mandala krok po kroku
Weź kartkę papieru, najlepiej kwadratową, i kredki.
Wycisz siebie i dziecko. Możesz włączyć ulubioną muzykę.
Jeśli rysujesz razem z dzieckiem, narysuj okrąg i zacznijcie od środka.
Dobieraj kolory i kształty dowolnie, tak jak podpowiada Ci intuicja. Możesz rysować spokojnie albo dynamicznie. Pamiętaj, żeby nie analizować tego, co rysują Twoje ręce albo ręce Twojego dziecka.
Zakręć się
Stań w miejscu, gdzie wokół nie ma żadnych przeszkód, i zakręć się wokół własnej osi, w rytmie, który jest dla Ciebie najwygodniejszy. Taniec to także forma mandali. Kiedy się zatrzymasz, odpowiedz sobie na pytanie: co czułam, co czułem? Czy rozmyślałam nad jakimś problemem? Nie sądzę. Ten moment to właśnie magiczna chwila zatrzymania, nazywana „zawężeniem pola widzenia”. Ten sam stan osiągamy, tworząc mandalę.
Szablony do pobrania (PDF):
Źródło
W. Karolak, Mandale. Twoje mandale; S.F. Fincher, Kreatywna mandala; C.G. Jung, Mandala. Symbolika człowieka doskonałego; F.D. Rosen-Sawer, B.M. Maltby, Joga i medytacja dla dzieci.
© Bogusława Chmielewska. Tekst i rysunki są chronione prawem autorskim. Kopiowanie bez zgody jest zabronione.